Ateki?

Hauxe Hitzako “Bostekoa” atalean 2011-10-27an argitaratutakoa:

/* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:”Tabla normal”; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:”"; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-fareast-font-family:”Times New Roman”;}

Irakurri eta idatzi

Aspaldiko partez, egunotan gozatu ederra hartzen ari naiz ipuinak irakurtzen. Literatur lehiaketa bateko idatziak aurrealdean, irakurtzeaz gain, saiatzen naiz imajinatzen nor ote dagoen orri horien atzean, zerk bultzatzen duen idaztera, zenbateraino gozatuko duen idazten… Gainera, duela gutxi emailez jaso dut EHUko mintegi bateko ikasle batzuen gonbidapena, hiru galderaren inguruan hausnartzeko eta idazteko: “Zergatik idazten duzu? Idaztea noraino da librea? Zein autore/obra d(it)uzu gogokoen?”. Hiru galdera potolo-potolo, zer pentsatua ematen dutenak, baita segidan beste galdera batzuk sortarazten ere: zergatik irakurri? Zeren arabera aukeratu irakurgaiak?…

Irakurzaletasuna aipatu orduko, askotan gazteak datozkigu burura, zaletasun hori umetan baino landu beharko ez balitz bezala, eta hamaika aldiz errepikatutako esaldiak: “Gazteek ez dute irakurri nahi”, “Gogoz kontra irakurtzen eta idazten dute, obligazioz”… Uste dut Anjel Lertxundiri irakurri niola gaur egun inoiz baino gehiago irakurtzen eta idazten dela, eta egia da: dena literatura ez bada ere, gure gazteak helduok baino askoz gehiago dira horretan, eta ikusi besterik ez dago zenbat ordu pasatzen dituzten ordenagailu aurrean. Gertatzen da, ordea, beste gauza asko bezala, irakurzaletasuna eta idazteko grina indartzea eskolaren esku uzten ditugula, eta eskuak garbitu, gure ardura ez balitz bezala; ama batek esana datorkit burura: “Ez dakit zer egin gureak irakurtzeko!”, eta ez nintzen atrebitu galdetzen: “Baina zuk irakurtzen al duzu? Ikusten al zaitu irakurtzen?”.

Idazteko zaletasuna bultzatzeko, beste herri askotan bezala Zumaian haur eta gazteentzako literatur lehiaketa antolatzen da, eta parte har dezaten, eskoletatik bideratzen da (hauxe lehen bekatua?); haurrek eta gazteek gustura eta atseginez egin beharko luketena, askok derrigor eta gogoz kontra egin behar dute, behartuta, eskolako lana balitz bezala; eta idaztea bera gutxi ez balitz, beste zailtasun asko ere gainditu behar dituzte: idazlanak zuzenak izatea, ortografi edo gramatika akatsik gabeak; maisuaren edo ikaskideen begikoak (“onenak” aukeratzen baitituzte ikasgelan); eta nahi edo ez, tartean dago irakasleen arteko lehia, eskolen arteko norgehiagoka ez aitortua, nork irabaziko sari gehiago… Gero, lan sarituak liburu batean kaleratzen dira, eta dena ondo joanez gero, ale batzuk iristen dira etxe batzuetako apalak apaintzera. Hainbesteren eta hainbesteko ahaleginaren ondoren, zenbateraino bultzatzen da idazteko zaletasuna?

Helduen irakurzaletasunari dagokionez, sarritan entzun dut “Eske, nik ez daukat ohiturarik…”, gure ohiturak aldatzea ezinezkoa balitz bezala, noiz eta nahi duen ia orok erretzeari uzten dionean edo 10 kilo flakatzen denean, ohiturak aldatuta. Irakurtzen zaletzeko, ez dago nahia eta beharra bezalakorik, barrenean zerbait ernaraziko digun liburu aproposa topatzea, batere behartu gabe eta atseginaren bila, aspaldi ikasi baikenuen letrak ez direla odolarekin sartzen, begien gozatutik baizik. Begiratu gure ohiko eginkizunei, eta konturatuko gara uste baino gehiago irakurtzen edo idazten dugula: lankideak utzitako oharra, lagunari zorionak emateko egun bat berandu idatzitako SMSa, semeak eskolan idatzi duen ipuina, lagunak emailez bidalitako powerpointa…

Irakurtzea eta idaztea biak dira ekintza aktiboak, pertsonaren borondate eta indar handia -kaskagogorkeria?- eskatzen dutenak, baina ahalegina baino handiagoa da gehien-gehienetan gerora sentitzen dugun satisfakzioa eta poza. Urria izanagatik, udaberria bizi dugu gurean eta egunotan denok irakurri ditugu, gehiago edo gutxiago, letra larriz idatzitako albisteak: lehenengo, Aieteko adierazpena; gero, ETAren komunikatua. Horiek irakurtzean, itxaropena ez ezik, askori beste zerbait ere piztu zaigu barrenean, zerbait egin beharra, idazteko premia. Orain gure garaia da; irakurtze hutsean geratu gabe, idatz dezagun gure etorkizuna.

/* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:”Taula normala”; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:”"; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-ansi-language:#0400; mso-fareast-language:#0400; mso-bidi-language:#0400;}

 Hauxe 2011-09-22ko Hitzako “Bostekoa” atalean argitaratutakoa:

/* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:”Taula normala”; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:”"; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-ansi-language:#0400; mso-fareast-language:#0400; mso-bidi-language:#0400;} Urtea joan eta etorri, beti gertatzen zait konturatzerako eta oharkabean iristen zaidala Hondarribiko Alardea, eta zapuztuta geratzen naiz, amorrarazita, sentsazio berbera nagusitzen zaidalako: ez dugu aurrera egiten, berdinean jarraitzen dugu, eta aurtengoan, gainera, badirudi atzerapausoa eman dugula, batzuei ibilbidea aldarazita. Hori gutxi balitz, zoritxarrez, aurtengoan beste berri bat ere izan dugu: emakume bat hil da, Alardeko desfileko tiro baten ondorioz. Hori jakin nuenean, pentsatu nuen igual behingoagatik debekatu ere egingo zutela (askoz gutxiagogatik ere galarazi izan dituzte beste ekitaldi batzuk); eta gero imajinatu nuen debekatzen ez badute, datorren urtean gezurretako eskopetekin desfilatzera behartuko dituztela, jostailu-dendetakoekin, kortxozko tapoiak listariarekin lotuta kanoietan, punba!

Egia esan, gaur egungo begietatik ikusita, erabat garaiz kanpoko ohitura iruditzen zait desfile militar hori, ahaztekoa, eta pentsatzen dut batzuen parte hartzeko gogoa ez dela izango ohitura edo tradizio bera maite dutelako, ezpada askoz ere gehiago dagoelako jokoan: batzuen parte hartzeko nahia eta beste batzuena ez uztekoa. Kaskagogorkeria hutsa baino gehiago ere bada, ordea: oinarrizko eskubideen aldarrikapena eta ukapena.

Tradizioa tradizioa omen, aldaezina eta mantendu beharrekoa, eta akordatu naiz beste leku batzuetan batere zalapartarik gabe eta normal-normal aldatu dituztela ohiturak: lehen, Antzuolan, festetan, mairua hil egiten zuten, baina azken urteetan epaitu eta barkatu egiten diote bizia; edo orain normaltzat jotzen dugu Donostiako danborradan emakumeak gizonezkoen alboan irtetea; edo Mutrikuko festetan, aurten, benetako ahateak askatu beharrean, plastikozkoak jarri dituzte ur gainean; edo euskal jaietan ohitu ere egin gara emakumeak kamiseta tirantedunarekin ikusten, edo gizonezkoak txapelik edo abarkarik gabe; edo Aste Santuko prozesioa, hain tradizionala eta gorde beharrekoa, bertan behera geratu izan da gure herrian, santuak ateratzeko inor ez zegoelako… Adibideak nahi adina, tradizio edo ohitura batzuk nola utzi izan diren albo batera zentzutasuna nagusitu denean, tradizioari batere traiziorik egin gabe.

Tradizioarengatik balitz, gizonak besterik ez lirateke ibiliko estropadetan, baina batzuek urtez urte egin duten lanari eta erakutsi duten irmotasunari esker, ohitu ere egin gara emakumezkoak arraunean ikusten, eta nola egin arraunean, gainera! Duela hogeita bost urte, Zumaiak Kontxako bandera irabazi zuenean, ez genuen imajinatu ere egingo urte batzuk geroago gure herriko emakumeak han ikusiko genituela bogan, bandera irabazteko lehian. Eta aurten ikuskizuna, eta nolakoa, emakumezkoek eman dute. Halako batean, herritarrok konturatu gara emakumeek zenbateko balentria egin duten, eta berriz ere ikusi ditugu kamiseta gorriak kalean, txaranga bazterrak alaitzen; berriz ere bular aldea puztu zaigu herrian horrelako neskak edukitzeagatik, eta denok sentitu gara zumaiarrago, pozik eta harro.

Kontxako bigarren egunean, Espainia urruneko bidaiatik bueltan etorri eta neskei Zumaian egindako ongietorri bero eta gorriaren ondorena ikusita, pentsatu nuen zer izango ote zen hura bandera irabazi izan balute… Gehiegia!

Neskek izugarrizko lana egin dute, batere alarderik gabe, batere handikeriarik gabe, isil-isilik eta umil-umil. Eta Zumaiako -eta beste herrietako- neska arraunlarien handitasuna ikusita, Hondarribiko Jaizkibel konpainiakoekin akordatu naiz, nahi bezalako alarderik gabe, baina setatsu, gogor, berdintasunaren aldeko txanpan. Animo, neskak!

Hauxe 2011-07-28ko Hitzan ateratako “Bostekoa”:

/* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:”Taula normala”; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:”"; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:”Times New Roman”; mso-ansi-language:#0400; mso-fareast-language:#0400; mso-bidi-language:#0400;}

Motorzaleak

Titularra irakurrita, igual etorriko zitzaizuen burura Steve Mcqueen Ihesaldi handian, naziak orpoz orpo atzetik zituela; edo Valentino Rossi doktorea, mirariak egiten moto gainean; edo Francok bidaltzen zuen hura, ministroei kargugabetzea jakinarazteko, gero euskal bertsioan ere ezagutu genuena… Baina ez, beste motor eta beste motorzale bat ekarri nahi ditut hona: Anjel Alkain vespa zaharraren gainean, kasko berdea jantzita, “Zalantza non, Euskaltzaindia han!” oihukatzen.

Seguru asko, belarria erne baldin badaukazue, hauek edo antzekoak ezagunak egingo zaizkizue: “A ke ondo pasatzen ari gera!”, “Si berandu da!”, “Jokatuko degu guk kontra zuek”, “Porke horrelakoak asko daude”, “Kesi ez dakit zeinek etorri behar duen”, “Ake ezetz irten ondo!”, “Dijoa komoloko!”… Gero eta gorreria handiagoa edukiagatik, ezin egin entzungorrarena horien aurrean, eta horrelakoak entzuten ditudanean, Alkain motorzalearekin akordatzen naiz, zalantzak argitzera baino gehiago, zergatik ez ote den etorriko horiek zuzentzera.

Gure gazteek eskolan eta lagunekin pasatzen dute denbora gehien, eta elkarri eragiten diote etengabe, ikasten edo entzuten dutena gero errepikatu, eta normala ere bada etxean entzuten ez dituztenak erabiltzea. Hori ulertzen eta onartzen dut. Baina zalantza izaten dut nola jokatu behar dugun geuk oker esandakoen aurrean, iruditzen zaidalako haurren eta gazteen hezkuntzako beste alderdi asko bezala, errazegi uzten dugula eskolaren esku eta ardurapean hizkuntzaren alderdia (zuzentasuna, egokitasuna, jatortasuna…); gainera, guraso batzuek ezinbestean egin behar dute hori, ez dakitelako euskaraz. Baina besteok, umeei euskaraz egiten diegunok, belarrian “piiiiiiii” egiten diguten horien aurrean, zer egin behar dugu isildu edo Alkainen motorra hartu eta zuzendu?

Jakin badakit hizkerak zerikusi handia daukala gehienetan ekonomiarekin. Hitz bakarrean eta labur esan daitekeena lehenesten dugu, baina badira joera kezkagarri batzuk, gero eta zabalduago daudenak, ustez euskaldun on, oso eta zintzoen artean ere bai. Horren adibide, eta juntagailuarekin gertatzen ari dena, gaztelaniaren atzapar luzeek desagerraraztera daramatena: nola esaten ditugun urteak (“bi mila hamaika”), nola ematen diren pilota edo futbol partidetako emaitzak (“hogeita bi hamazazpi irabazi zuten”) edo nola esaten diren diru-kopuruak dendetan (adibidez, “Zenbat da?” galdetuta, erantzuna “Bi hamar”), besteak beste. Hitzen ekonomia edo laburtze horretan, beste joera bat ere ikusten dut, tamalez gero eta zabalduagoa: galdera egindakoan, erantzunean ez sartzea galderako deklinabide kasua; hona hemen adibide batzuk: “Zeinekin zoaz” galdetu eta erantzuna “Iñaki”, “Zer ordutan geratu zara?” eta erantzuna “Laurak”, “Non ibili zarete?” galdetu eta “Gernika parkea” erantzuna; horrelako erantzunak entzundakoan, aspaldian hartzen dut Alkainen motorra, eta Euskaltzaindiak non eta noiz erabaki zuen ideiarik jakin gabe, ezta zein arauri dagokion ere, berriz ere errepikatzen dut galdera, borrrrrooooooommm Alkainen vespa zaharrak: “Zeinekinnnn?”, “Zer ordutannnn?”, “Nonnnn”, harik eta “Iñakirekin”, “Lauretan” eta “Gernika parkean” entzuten dudan arte. Ordainetan, purrustadak, musu haizeak eta “Eskerrak Euskaltzaindia etxean daukagun!”, betiko leloa.

Uda hasi orduko, nire Honda 250 CBFri hautsa kendu eta ahalik eta gehien aprobetxatzen dut eguraldi ona, batetik bestera ibiltzeko. Baina hizkuntza kontuetan, motorzalea izateko ez da gidabaimenik behar, borondatea izatea nahikoa da, eta motorzaleak behar dira.