Ateki?

Aurrekoan galdera egin genuen, non bizi garen zumaiar gehiago, Zubitxikia muga jarrita. Batzuek erantzun ere egin duzue hemen, Aren edo Xn alde ere egin duzue, betiere “baina”-ren batekin… Tentatu ondoren, bidezkoa da orain argibideak ematea.

Horretarako, bi iturri erabiliko ditugu: Zumaiako Udalarena (errolda) eta Gipuzkoako Foru Aldundiarena (kaleetan zenbat jende bizi den). Bide batez, eskerrik asko Maiteri eta Gontxali, laguntzeagatik!

Dokumentu honetan dauzkazue datuak:

zumaiako-datuak.pdf

Beraz, eta hasierako apustuari helduta, Ak galdu, Xk irabazi, eta sei lagunek bapo bazkalduko dugu apustu horren kontura. Egin lasai apustu hurrengoaren ere!  

Garai batean, Zubitxikia zen Zumaiaren herrigunearen muga: Fielatotik hasten zen herrigunea, eta hor bizi ziren zumaiar gehien-gehienak. Orduan, duela ez hainbeste (30 urte!), ez zegoen ez Basadi, ez Aita Mari poligonoa, ez Alai, ez Puntanoeta…

Elkarteko bazkalondoan, kafearen beroan, eztabaida piztu da, non bizi den zumaiar gehiago, zubiaz herrigune aldera edo Poligono aldera; batek (Ak) dio Poligonoan-eta askoz ere jende gehiago bizi dela; besteak (Xk), berriz, ezetz, hori iruditzen zaigula etxe berri gehiago daudelako, baina aldea ez dela hainbestekoa, zubiaz haraldera ez dela bizi zumaiarren % 60. Batek baietz, hamarretik sei zumaiar Zubitxikitik hegoaldera bizi dela; besteak, berriz, ezetz, igual erdiak baino gehiago bai, baina hainbeste ezetz. Bero-beroan, egin dute biek apustua, bazkaria jokoan.

Zuei zer iruditzen? Nork dauka arrazoi, Ak edo Xk? Zuek zeinen alde egiten duzue?

1979ko kontu bat ekarri nahiko nuke gogora.

Orain dela 32 urte, ez dut gogoan nondik jakin nuen azterketa haren berri, baina kontua da erabaki nuela Euskaltzaindiaren D tituluaren (gaur egungo EGAren) azterketara aurkeztea.

Azterketa larunbat batean izan zen, eta egun osokoa. Egun eguzkitsua irten zen, eta goizeko lehen trenean han joan ginen Donostiara Patxi R. eta biok, Patxiren aita (Joxe Mari) laguntzaile genuela.

Estaziotik EUTGrako bidea eginda, azterketa-ordua noiz iritsiko zain geundela, beste zumaiar batzuk ere gerturatu ziren hara; bat Mari Asun A. zen, irakaslea; eta beste bat Don Juan Ignacio M. apaiza, izatez Zumarragakoa eta Zumaian urte asko egin zituena, “El que avisa no es traidor” lema Zimitorioan popularizatu zuena. Harrituta zegoen apaiz hura, nola zitekeen 14 urteko bi umemoko (gu, alegia) hain azterketa serio eta garrantzitsura aurkeztea… Baina ordurako, Zarauzko ikastolan OHOko 8. maila eginda, euskara-maila polita geneukan eta perpausak aztertzeko makina bat zuhaitz amorragarri eginak genituen, euskal literaturako izen nagusiak ikasita, sinonimoak landuta eta abar. Ez daukat gogoan azterketa hura prestatzeko saio edo ahalegin berezirik egin izana (ez bazen literaturako idazleen izenak eta liburuen tituluak ikastea), eta uste dut nahikoa izan nuela ordura arte ikasitakoa errepasatzea. Gogoan dut idatzizko azterketa oso luzea izan zela, goiz osokoa.

Ahozko azterketa arratsaldean zen. Begiratu nuen nire izena zerrendan, eta hantxe egon nintzen, pasilloan, noiz deituko zain. Halako batean, nire txanda iritsita, ahozkoa egiteko gelara sartu nintzen. Gela luzea zen, eta han, amaieran, gizon betaurrekodun bat zegoen eserita, mahaiaren atzealdean. Aurpegia ezaguna egin zitzaidan, eta berehala ezagutu nuen. Ohiko agurren ondoren, nongoa nintzen galdetu zidan.

-Zumaiakoa -erantzun nion-.

-Ummmm -esan zuen, pentsakor-… Eta? Nola da, zumaiarra edo zumaitarra?

Galderaren zergatia ez nuen ondoegi ulertu, baina ez nuen zalantza handirik egin.

-Zumaiarra.

-Oso ondo. Bukatu dugu. Adio!

Harrituta geratu nintzen, askoz ere azterketa luze eta gogorragoa espero nuelako. Eta pozik, hura, behintzat, pasa nuelako.

Egun batzuk geroago jakin nuen Euskaltzaindiaren D tituluaren jabe nintzela, eta harrezkero oso baliagarria izan zait mukitsu nintzenean ateratako agiri hura.

Gero jakin ahal izan nuenez, Don Juan Ignacio hark ez zuen gainditu azterketa.

Aztertzailea, berriz, Txillardegi zen, eta pasadizo honekin akordatu nintzen haren heriotzaren berri jakin nuenean.

Gutxien espero duzunean ezusteko bereziak izaten dira.

Larunbat goiza. Patxiren argazkiaren aitzakian, Itzurun hondartzara joan naiz, eta hor nabil kalkulatzen non jarri jendea, ahal dela Algorri aldea atzean ageri dela. Itzurun gainetik hondarrera begira ari naizela:

-Eskultura ziok hor, Santelmopean.

-Eskultura? -nik, sinesgogor.

-Bai, norbaitek hondarrarekin pareja bat irudikatu dik haitz gainean, oso polita!

-A, bai?

-Bai, bai. Artista norbait! Hondar pila bat bota haitz gainean, eta han egin dik eskultura hondarrarekin…

Oraindik 15 minutu falta dira argazkiaren hitzordurako, eta hondarrera jaitsi naiz, ezkerraldera, Santelmopean zer dagoen ikustera.

Hauek argazkietako batzuk:

Garai batean, duela ez hainbeste, Zumaiaren herrigunean lau auzo besterik ez zeuden: Goiko kalea (edo Alde Zaharra), San Jose (edo Arroakalea), Zubiaurre (gaur egungo San Telmo kalearen ingurua) eta Eizagirre edo Arritokieta izenekoa,

Goiko plazatik Arritokieta ermitara doan kalea. Gaurkoan azken horretara joango gara, eta bertan aurkituko ditugu, Komentuaren paretan, astoak lotzeko burdinazko argolla edo uztaiak.

1859ko udal-agiri batean jartzen duenez, 13 etxe zeuden Eizagirre auzoan, eta gaur egun ere, kontatzen jarrita, horiek izango dira, gutxi gorabehera. Ordutik, etxeak berritu egin dira, itxura aldatuta ageri dira, baina oraindik ere kaleak badauka zerbait berezia, denboran atzera eragiten diguna: etxe txikiak, ongi zainduak; giro lasaia, isiltasuna… Kaleari behetik gora begiratuz gero, ikusiko dugu kaleari zuzentasuna ematen diona Mojaxarretako Komentuko pareta dela, ezkerraldean. Paretaren kontra, gaur egun autoak ikusiko ditugu aparkatuta, baina duela ez hainbeste, astoak egoten ziren lotuta, baserritarrenak. Marrazki hau Yulen Zabaletarena da (Javier Carballok emana), eta orduko giroa irudikatzen du, Goikotorre inguruan:

Asto haiek joan ziren, orduko arrasto gutxi geratzen zaizkigu gaur egun, baina paretan begiratuz gero, hor ikusiko ditugu burdinazko argollak, garai hura akordarazten digutenak.

Uztaiei begiratuta, ez da zaila imajinatzea duela 100 edo 50 urte kalearen ezkerraldea astoz beteta. Argollak zenbatzen hasita, 42, behintzat, badaude, era guztietakoak: lodiak edo meheagoak, uztaidunak edo kakoak…

Astoak hor egoten ziren garai hartan azoka benetakoa zen. Etxeetan hozkailurik gabe, egunero egin behar ziren erosketak, etxekoandreek egunero egiten zuten plazako buelta, eta han erosten zituzten esnea, berdura eta abarrekoak. Orduan inguruko baserritar gehienak lurra lantzetik eta egindakoa saltzetik bizi ziren, eta horiek saltzera egunero joaten ziren azokara astoa hartuta. Goiko kalera ailegatu, azokan astoaren kartolak hustu eta astoa Arritokieta kaleko uztaietara eramaten zuten. Baserritarrek jeneroa “pasta” edo “txalma” izeneko zakuetan ekartzen zuten, eta asta-otarretan ere bai. Ordaindu ere egiten zuten astoa uzteagatik: erreala (25 zentimo) eguneko (esne-litroa 6 errealean zegoenean). Argazki hau German Azumendirena da (Javier Carballok utzia), 1950-1960 ingurukoa:

Dirua kobratzeaz handik hurre bizi zen Gabriela arduratzen zen, han egoten zen baserritarren zain mantal eta guzti. Astoak pare bat ordu-edo egoten ziren han lotuta, eta asto-kakak hainbatek jasotzen zituzten, baratzerako, simaurretarako. Orduan dena aprobetxatzen zen! Donatoneko etxean (Arritokieta, 6) estalpe bat ere bazegoen, eguraldi txarra egiten zuenean animaliak babesteko.

Mojaxarretako paretari begiratuta, badaude beste sorpresa atsegin batzuk, atentzioa ematen dutenak. Lehena, gurutzeak, 3 baitaude, Arridokietarako gurutzebidean geldiuneak. Oraindik ere egiten da gurutzebidea Aste Santuan, Ostiral Santu egunean, eta geldialdi bakoitzean abestu eta errezatu egiten dute.

Atentzioa ematen dute, baita ere, ate izandakoen arrastoek; birenak, behintzat, nabarmenak dira, eta beste zenbait lekutan ikusten da lehengo pareteko harriak erori eta bete egin dutela beste harri batzuekin.

Paretako harri gehienak txiki samarrak dira, gutxi landuak, itxuraz Proesko (Floresko) edo Larretxokoak, tartean hiraulikaren gogortuak.

Goikotorreren ondoan garai batean iturria eta aska bazeuden, baina gaur egun iturri txiki bat baino ez da geratzen.

Bere garaian, itxuraz bazen beste iturri bat, gero kendu egin zena, eta horren arrastoak badaude paretaren hasieran, eliza zenaren ondoan

Paretan, atentzioa ematen du goialdera erantsi zioten adreiluzko pusketak. Seguru asko, kaleaz bestaldeko etxeak handitu zituztenean, mojak kanpokoen begiraden beldur izango ziren…

Zorionez edo zoitxarrez, astoen eta argollen garai hura ez da itzuliko, baina geratzen zaizkigun arrastoak zainduko eta gordeko bagenitu…

Hauxe da Hitzako “Bostekoa” atalean 2011-12-01ean argitaratutakoa:

Agurraren lezioa

Egun batzuk lehenago, idazlea ordenagailuaren aurrean eseri da. Nahiago luke beste batzuen jenialtasuna izango balu, konfiantza osoa izan hain beharrezkoa duen ideia on hori berez eta batez ere garaiz etorriko zaiola; baina esperientziak erakutsi dio ezetz, idazteko, zorionez edo zoritxarrez, jenialtasuna baino eraginkorragoa dela konstantzia, kaskagogorkeria, eguneroko lana, eta badaki oraingoan ere asko idatzi beharko duela, okerreko bide askotan galduta ibili, iritsi nahi duen tokira eta garaiz ailegatzeko.

Egun batzuk lehenagotik, idazleak tente eduki ditu belarriak eta zorroztu egin ditu begiak, inguruan zer gertatzen, idazten, esaten den erne, eta han-hemenka bilatu ditu hari-muturrak zeri tira edukitzeko. Mahai gainera atera du beti poltsan eramaten duen koadernoa, eta azken orrietan idatzitako apunteei begiratu die. Horietako batzuk (hitzak, esaldiak, ideiak) ordenagailura eraman ditu; beste ohar batzuek, berriz, erabat galdu dute idaztean ustez zeukaten distira eta itzali egin dira, egunsentian izarrak bezala.

Egun batzuk lehenago, orain arte idatzitako artikulu guztiak errepasatu ditu, batez ere izua diolako antzeko ideiak behin baino gehiagotan adierazteari; edadean aurrera egin ahala, jakin badaki sarritan gauza berberak errepikatzen dituela, berriak edo inoiz adierazi gabeak balira bezala, eta gertukoek -konfiantzazkoek- ohartarazi behar diote horretaz. Ez du nahi idatzietan ere antzeko zerbait gertatzerik, norbaitek esatea “Hara hemen berriz hau, betikoarekin!”. Horregatik, saiatzen da lehen jorratutakoa berriz ere ez ukitzen, ahalegintzen da adibide berberak ez erabiltzen, eta ahal izango balu hitz desberdinak erabiliko lituzke beti, ez lituzke errepikatuko; baina badaki hori ezinezkoa dela, eta idazkera ere zerbaiten gainean eraiki behar duela. Idazleak errepasatu egin ditu artikuluetan orain arte hizpide izan dituen gaiak, eta konturatu da horiek direla bere gairik maiteenak, garrantzitsuenak, obsesionatzen dutenak: euskara, herrigintza, kultura, gure iragana…

Egun batzuk lehenago, larunbaterako, idazleak aukeratu du azkenean zertaz idatziko duen, eta asteburuko ordu libreetako batzuk horretan pasako ditu, idatzi eta idatzi, irakurleari adierazi nahi dion hori guztia 3.330 karakteretan errenditzen. Ohi bezala, ordea, oraingoan ere askoz ere gehiago idatzi du, eta beti bezala lasaitua hartuko du, pentsatzen duelako errazagoa izango zaiola egindakotik kentzea gehiago idaztea baino. Igande goizean, ohi bezala saltaka egitera joan denean, etengabe izan du idatzia buruan, eta hausnarrean bueltaka ibili du Getaria alderako errepide bazterretik doan bitartean, zer aldatu, zer zerekin lotu, eta etxera bueltatuta, dutxaren ondorenean, idatziari azken ukituak eman dizkio. Azkenean, titulua ere erabaki du, “Agurraren lezioa”, Ruper Ordorikaren abestiarena. Izan ere, kantan protagonistak bezala, idazleak ere agur esan eta trena hartu behar du, azken bi urte pasatxo hauetan bost astean behin geltoki izan duen txoko honetatik alde egin. Bidaiarako motxila arina darama, etorri zenean baino arinagoa, geldialdi bakoitzean bere barruko zerbait utzi duelako “Bostekoa”-n, eta motxila hustu den bezala, idazlea bera ere agortu egin da, ahitu, hitzak ere amaitu egin zaizkiolako. Barrua berriz ere betetzeko premia sentitu du, egunen batean berriz ere hustu ahal izateko.

Agurrak ez dira inoiz errazak izaten, eta are zailagoak izaten dira gustura ibili garenean. Eskerrik asko guztioi. Trena badator eta banoa. Aio!

Ni ez naiz Hirigintzan aditua, baina iruditzen zait inguru hau dela Zumaiako politenetako bat, batez ere ibai aldera daukan arnasarengatik eta Zumaiaren ikuspegiarengatik (Parrokia, Parolaldea, Santiago aldea…).

Lekuaren izen ofiziala Gernika parkea da, hor dagoelako landatuta Gernikako arbolaren urtadarra, baina zumaiar askorentzat, batez ere adinekoentzat, Moilaberria da. Moilak, berez, portuetako eraikin bereziak dira, pertsonen eta zamen ontziratzea eta lehorreratzea errazteko edo laguntzeko prestatuak, eta Moilaberrian aspaldian itsasontzirik lotu ez bada ere, badago garai bateko lan-jardueren arrasto oso nabarmena: burdinazko bi errail, elkarren paralelo, moila horretako hormigoizko zoruaren gainean alderik alde luzetara.

Burdin horiez ume batzuei galdetuta, erantzun zidaten trenaren arrastoak zirela, lehen Urolako trena horraino iristen zelako. Egia da garai batean Urolako Moilaberriraini iristen zela, eta horren arrasto nabarmenena estazioa da, gero anbulatorioa ere izan zena, gaur egun hutsik.

Errail edo burdinbide horiek, ordea, ez dira trenarenak, baizik eta garabienak. Eta ideia hori indartzeko, beste detaile batzuei ere begiratuko diegu: oso zabalera handiko burdinbidea da, eta bi burdinbideen artean ez dago trabesarik.

Egin zenean, Moilaberriari “Muelle del Urola”, “Muelle de la Diputación” edo “Nuevo Muelle Comercial” deitzen zioten paperetan, eta Lourdes Odriozolak, Estudio Histórico del Puerto de Zumaia liburuan, hainbat xehetasun ematen ditu proiektuaz. Moila egiteko arrazoi nagusia komertziala izan zen. 1910 eta 1920 artean, Gipuzkoan hazkunde industrial handia izan zen, baina Urola bailaran ez zegoen behar bezalako garraiobiderik; horregatik, inguruko udalek (Zumarragatik Zumaiarako ia guztiek) indar egin zuten Urolako trenbidea egiteko; horrela, Zumaian, ordurako eginda zegoen Vascongados trenarekin lotura izango zen eta Estaziotik trenbidea Zumaia aldera 2 kilometro luzatuta, Basusta inguruan (gaur egun araztegia dagoen horretan) buelta hartu eta ibaiertzetik itsas aldera, itsas garraioarekin ere lotura izango zuen, Donostiako, Bilboko edo Pasaiako portuetara joan beharrik gabe. Moilaberria egiteko, Zumaiako Udalak 10.000 m² eman zizkion Gipuzkoako Foru Aldundiari, azkenean, 1926an inauguratu zuten; otsailaren 26an, Alfontso XIII.a Espainiako erregea etorri eta Urolako trena eta Moilaberria inauguratu zituen.

Berriz ere burdinbideari helduta, Moilaberriaren hormigoizko egituraren gainean karga-deskargan aritzeko garabiak jarri zituzten, errailen gainean; trenbideari esker, moilan zehar aurrera eta atzera mugitzea zeukaten garabia, itsasontzien eta tren-bagoien komenientziaren arabera. Batez ere itsasontzietatik ikatza eta burdin totxoak deskargatzen zituzten.

Argazki hau 1961ekoa da, “Paisajes Españoles”-ek atera eta Zumaiako Udalak utzitakoa, eta ederki ikusten da lanerako ingurua:

Beste hau zaharragoa da. Ez dakit norena den (Foto Gar?), ezta noiz ateratakoa den ere; Hotel Amaya eraikita dago (beraz, 1923tik atzera), baina Eusebio Yeregiren etxea ez (Kofradiaren ezkerraldean, gaur egun azpialdean banku bat daukana, 1945/1946koa da).

Argazki berriagoak dira Bertil Lagestrom Suekoak ateratakoak, hurrenez hurren 1982 eta 1986koak. Bietan, ederki ikusten dira garabiak.

Garabiak birakariak ziren, eta garabilarietako bat Erramun Telleria izan zen.

Burdinazko errail horiek dira, beraz, garai batean hor egiten zenaren lekuko ia bakarrak, eta batek baino gehiagok estropezu egin eta erortzekotan egon bada ere, babestu eta iraunarazi behar ditugula iruditzen zait.

Moilaberriko zubia 1986-1987an egina da, baina gabezia nabarmenak bazituen, eta irisgarriago egiteko, 2011n berritu zutenean, badakit teknikariek begirunez jokatu dutela errailekin eta aintzat hartu zituztela.

Burdinbideak topeak ere badauzka alde batean, deskuido batean garabia ez erortzeko behera.

Ondoan, lurrean, 1966 dago idatzita porlan-gainean, seguru asko orduan obraren bat egingo zutelako

Hortik gertu, itsasontzia lotzeko mutiloi hau dago; nork egina den ere jartzen du: “Torreaga, S.L.”.

Galdategi hori 1961/1962koa da, eta, beraz, seguru asko obra egin zutenean jarriko zuten mutiloia. Beste bi ere badaude, baina ez daukate batere inskripziorik.

Eta beste mutiloi batzuk egondako lekuak ere nabarmenak dira. Horrelako pieza bat kentzeko zenbateko indarra behar den ere… Batean oraindik inskripzioaren arrastoak ere ikus daitezke.

Burdinazko bi errailen artean, hormigoizko zoruan, hainbat zulo daude, hogei inguru, eta horietako batzuk adierazi ditut argazki honetan:

Pentsatzen dut izango direla euria egiten duenean ura hortik behera jaisteko, zoruan putzurik ez egiteko. Baina behin baino gehiagotan ikuskizun ederra ikusita nago zulo horiei esker, betiere goizaldean: goizeko seietan, trenera noala, marea biziak direnean, marea goian eta itsaso handiaren zarata urrutian, olatua ibaian gora indarrez igotzen da, eta Moilaberriaren azpialdean aire-ganbera sortzen denez, geyserren antzekoak sortzen dira, olatua ibaian gora doan neurrian zuloetatik ura gora bata bestearen atzetik. Donostiako Haizearen Orrazian bezala. Zoragarria!

Itsasbehera denean, posible da Moilaberriaren “barrura” sartzea, azpialdera, eta ederki ikus daiteke nola dagoen eraikita:

Ibaialdera, itsasontziak lotzen ziren lekuetan, porlanaren kontra kroskoak ez mailatzeko jarritako egurren azken arrastoak baino ez dira geratzen.

Eta bestelakoak ere bai, gorpuen hezurrak balira bezala, zer ziren edo zeri eusten zioten ere ia-ia ahaztuta.

Amaitzeko, Moilaberrian ez baina ondoan, Txomin Agirre kaian, pantalanaren gainaldean, begira zer kartel daukan jarrita Eusko Jaurlaritzako Portu eta Aireportuen Zuzendaritzak:

Bistan da okerreko lekuan jarri dutela. Hor urdinez iragartzen diren zerbitzu guztiak egongo dira seguru asko ibaiaren beste aldean, kirol-portuan, baina hemen… Eta debekuak ere ezartzen ditu: ezin da igeri egin eta ezin da arrantza egin, alajaina! Hemen babesteaz ari gara, baina, mesedez, kendu eta eraman dezatela kartel hau behar den lekura!

Askotan aritu naiz hemen gure ondasunak, batez ere txikiak eta galtzeko errazak direnak, ezagutu, zerrendatu eta babestu beharraz. Oraingoan, ordea, sermoia botatzeaz gain, beste pauso bat ematea pentsatu dut: pixkanaka, nire ustez Zumaian babestu beharreko gauza txiki eta arriskuan daudenak hemen zerrendatzea edo ezagutaraztea.

Erdizka egindako lana da, ordea, amaitu gabea. Zuen laguntzarekin, bakoitzak dakigun apur hori gehituta, osatzea eta aberastea espero dut.

1) Karakas inguruko etxetxo edo arketak

Gaur egun ohituta gaude etxean iturria zabaldu eta ura beti irtetera, nahi adina. Baina duela ez hainbeste ez zen horrela. Urik ez zegoen etxean, eta kaleko edo baserri inguruetako iturrietatik eramaten zen; gero, etxeetara ura eramaten hasi zirenean, ez zen nahi adina izaten, batzuetan -batez ere udan- lehortea zelako, beste batzuetan behar baino zikinago zetorrelako, beste batzuetan garbiegi (kloro-gustu handiegiarekin) …; nik neuk gogoan daukat nola txikitan, uda partean, eguerdian askotan joaten ginela Ardantza aldera, hango iturrian tuntuxa eta marmita bete eta buelta etxera.

Duela ia 700 urte Zumaia sortu zenean, iturriren baten inguruan elkartuko ziren lehen zumaiar haiek. Gure herria handitu ahala, ordea, ez zen nahikoa izango berez herrigunean zeuden iturriekin, edo tarteka agortu egingo ziren, edo ez zen denentzat iritsiko edo auskalo. Kontua da herrigune kanpoko iturrietatik ekartzen zutela ura Zumaiara. Horretarako, lehenengo pausoa zen iturri egokiak aurkitzea mendian edo erreka-zuloetan eta begiratzea jario jarraitua zuten urte guztian edo noizbait lehortzen ziren; gero, ura analizatu kalitatea neurtzeko; gero, ura herrigunera nola ekarri pentsatu…

Zumaiara ura ekartzeko, garrantzi berezia izan zuten bi inguruk: batetik, Santiago-Karakas inguruak, Sillao eta Orrolloaga mendien magalean; bestetik, Oikia-Garate aldean, Azu baserriaren inguruko errekek: Azuerreka, Erdoitzaerreka… XIX. mendearen amaieran, inguru horietatik hasi ziren ekartzen ura Zumaiara, eta behar bezalako azpiegiturak eraiki behar izan zituzten horretarako: hartuneak, biltegiak, hodiak, ur-ponpak… XIX. mendearen amaieran, Zumaiako iturri nagusietako bat Sanjuaniturri zen, eta harako ura Karakas aldetik ekartzen zuten.  XX. mendean zehar ere inguru horietatik ekartzen zuten ura, eta horren gaineko adibide asko daude; hau adibidez, gaur egun Talaimendin ez dagoen etxe baterako (Plasenciako kondearena) eskaera: “D. José Agustín Arbillaga (…) solicita agua potable necesaria para los dos pisos del chalet recientemente construído en Atalaya-mendi, con destino al servicio indicado en el 1er grupo del Reglamento y procedente de los manantiales de ‘Erdoitza’ y ‘Azua-erreca’” (1910); edo beste hau, Zuloagaren eskaera, 1912koa: “Instancia suscripta por D. Ignacio Zuloaga, propietario de los terrenos arenales de Santiago, por la que solicita agua para beber y usos delicados del primitivo manantial de Caracas que viene a la Plazuela de San Juan y de Orrolloaga para los lavaderos, fregaderos, escusados, riegos y otros usos para el chalete que intenta construir en los referidos terrenos de Santiago”; azken adibidea, Hotel Amayarena, 1923koa: “una concesión para la fabricación de gaseosas, hielo, empleo en cámaras frigoríficas y similares, del manantial de Iru-errequeta o San Juan. Otra para limpieza, aseo personal, retretes, cuartos de baño y demás usos propios de un Hotel, del manantial de Erdoitza. Otra para el servicio de bar y café, del manantial de Iru Errequeta (…) para las habitaciones de la familia del administrador del manantial de Erdoitza”.

Ura herrira ekartzeko lan handia egin behar izan zuten eta oraindik ere garai hartako eraikin askok zutik jarraitzen dute, batzuek ezkutuan (zorionez?) sasi eta landaretza artean kukuka; beste batzuek, berriz, denon bistan daude, bide ondoan, baina ez diegu behar bezalako kasurik egiten, gehienetan zer diren ere ez dakigulako.

Karakas baserrien ondoan, badira oso eraikin bitxi batzuk. Bitxiak, batez ere, etxetxo-formakoak direlako. Bi metro inguru garai dira, hiraulikaz (Zumaiako porlan bereziaz) eginak. Hiru,behintzat, badira:

Karakasberriren atzealdean

Karakastik Orrolloaga aldera doan bidearen ondoan

Karakastik Arteagara doan bidearen ezkerraldean, zuhaitz artean ezkutatuta

Etxetxo horien gainean galdezka ibilita, ez dut jakin izen berezirik bazeukaten. Ur-deposituei “ponte” ere deitzen zaie, eta Arroakaletik Amezmendira bidean dago, adibidez, Amezmendiko pontea:

Eta Orrolloagako paldan bertan, bada leku bat Pontealde izenekoa. Gaur egun mahastia besterik ez dugu ikusiko han, baina lehen ponte elegante askoa zegoen. Ikusi 2005eko argazkiak:

Begira nola utzi zuten txikizioa egin ondoren, eta nola dagoen gaur egun:

Pontearen arrastorik ez. Gure iragana ezabatuta.

Atzera lehenera bueltatuta, hiru eraikin bitxi hauen gainean jakin ahal izan dugun bakarra da arketak edo kutxatilak direla, ur-hartuneak. Hau da, Zumaiarako ura ondoko iturrietatik hartzen eta biltegiratzen zen, eta arketa hauen bidez ikus zezaketen ura behar bezala jariatzen zela, iturriak noiz zeukan ura eta noiz ez, zenbat jariatzen zen… Gaur egun ez daukate urik, iturburuak ere galdu egin zirelako, baina gerturatuta, ura nondik ateratzen zen arrasto nabarmenak daude, hiruretan.

Etxetxo edo arketa horiez gain, badaude aintzat hartu beharreko beste eraikin bitxi batzuk, urarekin zerikusia daukatenak. Batzuk lehen ere aipatu izan ditut hemen bertan, batez ere, ur-biltegiak (ikusi hemen eta hemen). Baina badaude beste batzuk alferrikakoak gaur egun, batzuentzat ezertarako ere balioko ez dutenak, baina ura Zumaiara hortik eramaten zela gogorarazten digutenak. Bi adibide jartzearren, hau Orrolloagaren maldan dago, Arteagarraerrekaren ondoan, pinudian ezkutatuta:

Eta beste hau Artadirako errepidearen ondoan:

Babestuko al ditugu?

Hauxe Hitzako “Bostekoa” atalean 2011-10-27an argitaratutakoa:

Irakurri eta idatzi

Aspaldiko partez, egunotan gozatu ederra hartzen ari naiz ipuinak irakurtzen. Literatur lehiaketa bateko idatziak aurrealdean, irakurtzeaz gain, saiatzen naiz imajinatzen nor ote dagoen orri horien atzean, zerk bultzatzen duen idaztera, zenbateraino gozatuko duen idazten… Gainera, duela gutxi emailez jaso dut EHUko mintegi bateko ikasle batzuen gonbidapena, hiru galderaren inguruan hausnartzeko eta idazteko: “Zergatik idazten duzu? Idaztea noraino da librea? Zein autore/obra d(it)uzu gogokoen?”. Hiru galdera potolo-potolo, zer pentsatua ematen dutenak, baita segidan beste galdera batzuk sortarazten ere: zergatik irakurri? Zeren arabera aukeratu irakurgaiak?…

Irakurzaletasuna aipatu orduko, askotan gazteak datozkigu burura, zaletasun hori umetan baino landu beharko ez balitz bezala, eta hamaika aldiz errepikatutako esaldiak: “Gazteek ez dute irakurri nahi”, “Gogoz kontra irakurtzen eta idazten dute, obligazioz”… Uste dut Anjel Lertxundiri irakurri niola gaur egun inoiz baino gehiago irakurtzen eta idazten dela, eta egia da: dena literatura ez bada ere, gure gazteak helduok baino askoz gehiago dira horretan, eta ikusi besterik ez dago zenbat ordu pasatzen dituzten ordenagailu aurrean. Gertatzen da, ordea, beste gauza asko bezala, irakurzaletasuna eta idazteko grina indartzea eskolaren esku uzten ditugula, eta eskuak garbitu, gure ardura ez balitz bezala; ama batek esana datorkit burura: “Ez dakit zer egin gureak irakurtzeko!”, eta ez nintzen atrebitu galdetzen: “Baina zuk irakurtzen al duzu? Ikusten al zaitu irakurtzen?”.

Idazteko zaletasuna bultzatzeko, beste herri askotan bezala Zumaian haur eta gazteentzako literatur lehiaketa antolatzen da, eta parte har dezaten, eskoletatik bideratzen da (hauxe lehen bekatua?); haurrek eta gazteek gustura eta atseginez egin beharko luketena, askok derrigor eta gogoz kontra egin behar dute, behartuta, eskolako lana balitz bezala; eta idaztea bera gutxi ez balitz, beste zailtasun asko ere gainditu behar dituzte: idazlanak zuzenak izatea, ortografi edo gramatika akatsik gabeak; maisuaren edo ikaskideen begikoak (”onenak” aukeratzen baitituzte ikasgelan); eta nahi edo ez, tartean dago irakasleen arteko lehia, eskolen arteko norgehiagoka ez aitortua, nork irabaziko sari gehiago… Gero, lan sarituak liburu batean kaleratzen dira, eta dena ondo joanez gero, ale batzuk iristen dira etxe batzuetako apalak apaintzera. Hainbesteren eta hainbesteko ahaleginaren ondoren, zenbateraino bultzatzen da idazteko zaletasuna?

Helduen irakurzaletasunari dagokionez, sarritan entzun dut “Eske, nik ez daukat ohiturarik…”, gure ohiturak aldatzea ezinezkoa balitz bezala, noiz eta nahi duen ia orok erretzeari uzten dionean edo 10 kilo flakatzen denean, ohiturak aldatuta. Irakurtzen zaletzeko, ez dago nahia eta beharra bezalakorik, barrenean zerbait ernaraziko digun liburu aproposa topatzea, batere behartu gabe eta atseginaren bila, aspaldi ikasi baikenuen letrak ez direla odolarekin sartzen, begien gozatutik baizik. Begiratu gure ohiko eginkizunei, eta konturatuko gara uste baino gehiago irakurtzen edo idazten dugula: lankideak utzitako oharra, lagunari zorionak emateko egun bat berandu idatzitako SMSa, semeak eskolan idatzi duen ipuina, lagunak emailez bidalitako powerpointa…

Irakurtzea eta idaztea biak dira ekintza aktiboak, pertsonaren borondate eta indar handia -kaskagogorkeria?- eskatzen dutenak, baina ahalegina baino handiagoa da gehien-gehienetan gerora sentitzen dugun satisfakzioa eta poza. Urria izanagatik, udaberria bizi dugu gurean eta egunotan denok irakurri ditugu, gehiago edo gutxiago, letra larriz idatzitako albisteak: lehenengo, Aieteko adierazpena; gero, ETAren komunikatua. Horiek irakurtzean, itxaropena ez ezik, askori beste zerbait ere piztu zaigu barrenean, zerbait egin beharra, idazteko premia. Orain gure garaia da; irakurtze hutsean geratu gabe, idatz dezagun gure etorkizuna.

Urriaren 8a, larunbata. Azkenean 19 laguneko koadrila ederra abiatu ginen, goizeko 08:30ak pasatxo zirenean, Ardantzabiden barrena.

Ardantzara iristerako euri-tantak hasi ziren. Algorrin, itsaso handia eta haizea zakarra. Harraldean, Andikaraerrekara iritsi aurretik, erauntsia. Babesa bilatu behar izan genuen.

Pixka bat atertu zuenean, han joan ginen Deba aldera, Palankamugarrira.

Palankamugarrin.

Euri txikia zena zaparrada bihurtu zen Baratzazarretako bidean gora. Euria-ateri-euria-ateri, Elorriagako atsedenlekuan Arrito jaso eta Pikotera, eta gero Andikarara, Jadarreko zulora jaitsi eta Indañeta-Xarrondo arteko bidera irten ginen.

Narruondora jaitsi ginen, gasolindegiaren ondora, eta atzera San Lorentera, gora, Azkoin baserrien ondotik. Eskerrak hango zakurra erdi lo zegoen eta berandu konturatu zen pasatzen ari ginela.

San Lorenteko aterpean ederki egin genuen hamaiketakoa (12:00etan), eta lehortzeko eta berotzeko aprobetxatu genuen. Errioxa irratia ere ederki sintonizatzen da handik. Zumaia gertu geratzen zela-eta, batzuek etxerako bidea hartu zuten, eta geratu ginenok Agote aldera jaitsi, autopista azpitik pasa eta Ibañarrietara igo ginen. Handik Oikiarako bidea hartu, eta Artabilla baserria pasata, Txortenaren “errantxoa”-ren ondotik, Aizarnazabalgo errepidea hartu genuen. Hemen Etxabe auzora iristen.

Etxabetik errepidera irten eta Muniosoro parera joan ginen. Han, Aizarnazabal eta Zumaia arteko muga egiten duen Muniosorerrekari jarraitu genion gora, Indamendiren oinetara, eta Santakutzerrekako mugarria ikusita, Artzain baserrira irten ginen.

Gosetuta, blai eginda baina kontentu, Zigotzagako mugarri eta bidegurutzean Santa Kruzerako bidea hartu genuen. Handik ere sintonizatzen da Errioxa irratia.

Bertan zegoen Elkano, eta ederki estimatu genuen aterpea eta zerbeza hotza. 15:15ak ziren.

Harmonia ederrean bazkaldu genuen.

Ezetz asmatu nor naizen!

17:00ak jota ziren eta oraindik Aia aldeko lurretan geunden. Ilunak ez harrapatzeko, Zumaia aldera abiatu ginen, aldapa behera zelako kontentu.

Urrutian, Santa Kruzetik, Talaimendi.

Artzainera jaitsi ginen berriz ere, muga-lerroa hartzeko.

Handik, Bentatxotik Meagako errepidera irtenda, Kitmar enpresa zeneko horretan behera egin genuen. Autopista azpitik pasatu eta Guruzelai baserri berrituaren ondotik pasata, erreka ondoko mugarria ere ikusi genuen.

Aldapa igo eta gero, telefono-antenen ondotik zuzenean Arteagara irteteko tentazioa izan genuen… baina ez. Bada oso bide polita, aldapan pikean gora, zuhaitzen arteko pasillo batetik Garateko gainera daramana, eta handik joan ginen… Bat baino gehiago marmarka aritu zen, ea beharrezkoa ote zen hortik igotzea, Arteagara ordekan lasai joan besterik ez genuela, baina gero han goitik, Garateko gainetik, ikusi genuen paisajeak merezi zuen, ezta? Arteagara jaitsi, Errekaldeko mugarri ikusi, gero Karakaskoa, gero Zumentzukoa eta halako batean iritsi ginen Santiagoko hondartzara. Lopek esan zuen akordatzen dela Laiaren ondoan, aldapa hasten den horretan, garai batean mugarria bazegoela; bila ere ibili ginen, baina ez genuen aurkitu. Datorren urtean 18 mugarriko ibilaldia izango ote da?

Hauxe azken mugarriaren ondoko argazkia.

Lagun arteko giro onean, egun-pasa ederra egin genuen, ezta? Datorren urtean berriz?

Oharra: maparen gainean, 25 kilometro inguruko ibilbidea neurtu nuen, baina Javierrek GPSa eraman zuen eta 33 baino gehiago dira. Xabik ere mugarriak GPSaren bidez markatu zituen. Hurrengorako hobekuntzak izan baietz..